Sztuka dostępna dla wszystkich: seniorzy i osoby z niepełnosprawnościami w kulturze.

Obecność w kulturze przysługuje każdemu człowiekowi i wpływa na sposób działania społeczeństwa nastawionego na otwartość oraz świadome decyzje. Znaczenia sztuki nikt rozsądnie nie kwestionuje, jednak dostęp do niej nadal rozkłada się nierówno. Dla wielu osób spektakl teatralny, wizyta w galerii, seans filmowy albo kontakt z muzealną ekspozycją wiążą się z szeregiem przeszkód. Te utrudnienia potrafią skutecznie oddalić odbiorców od wydarzeń artystycznych i miejsc kultury. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań z 2021 roku wskazuje, że w Polsce żyje ponad 5,4 miliona osób z niepełnosprawnościami, czyli ponad 14% obywateli. Z kolei raport Głównego Urzędu Statystycznego „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r.” podaje, że osoby po 60. roku życia tworzą grupę liczącą około 9,7 miliona osób, a więc 25,7% całej populacji kraju. Obie społeczności mają szczególnie istotne powody do aktywnej obecności w przestrzeni publicznej i artystycznej. Spotkanie ze sztuką wzmacnia dobrostan psychiczny, pomaga budować relacje społeczne oraz daje poczucie udziału w szerszej wspólnocie.

Najczęściej jednak właśnie seniorzy oraz osoby z niepełnosprawnościami napotykają ograniczenia, przez które świat kultury staje się dla nich mniej dostępny. Ostatnie lata przyniosły jednak więcej działań skoncentrowanych na poprawie tej sytuacji. Instytucje kultury, gdy szerzej otwierają się na potrzeby osób z niepełnosprawnościami i starszych odbiorców, tworzą warunki do ich pełniejszego udziału w życiu artystycznym. Dzięki temu uczestnicy mogą przeżywać emocje razem z innymi, korzystać z oferty kulturalnej na równych zasadach i pozostać widoczną częścią wspólnej przestrzeni społecznej.

Co utrudnia spotkanie ze sztuką?

Nie zawsze widać od razu, jak wiele organizacyjnych zabiegów oraz emocjonalnego napięcia niesie dla osoby z niepełnosprawnością albo seniora pozornie proste wyjście do kina, teatru czy na koncert. To, co część publiczności mija bez zastanowienia, dla innych staje się przeszkodą trudną do pokonania. Najłatwiej dostrzec bariery związane z układem przestrzeni. Liczne obiekty publiczne, szczególnie starsze, nadal nie oferują podjazdów dla wózków, wind ani łazienek odpowiadających potrzebom osób o ograniczonej sprawności ruchowej. Samo przekroczenie progu nie kończy problemów. W środku trzeba jeszcze swobodnie przemieszczać się po budynku, minąć ciasne korytarze i znaleźć miejsce na sali, które pozwala wygodnie śledzić seans, spektakl albo występ.

Istotną rolę odgrywają również bariery cyfrowe oraz komunikacyjne. Widać je między innymi w:

• stronach internetowych placówek kultury, które nie spełniają standardów dostępności i często źle współdziałają z czytnikami ekranu używanymi przez osoby niewidome,
• braku audiodeskrypcji podczas pokazów filmowych lub przedstawień, przez co osoby z dysfunkcją wzroku tracą część informacji o wydarzeniach na scenie albo ekranie,
• braku przekładu na Polski Język Migowy (PJM) oraz napisów, a przez to osoby głuche i słabosłyszące nie mają równego dostępu do prezentowanych treści,
• zbyt wąskich możliwościach kontaktu z instytucją, na przykład infoliniach niedopasowanych do potrzeb osób niesłyszących albo materiałach informacyjnych napisanych bez prostego języka,
• trudnej obsłudze narzędzi online – dla części seniorów problemem staje się już założenie konta, przejście przez sprzedaż biletów w internecie albo skorzystanie z aplikacji mobilnej podczas wyboru miejsc.

Pozostaje jeszcze obszar barier społecznych i mentalnych. Ten poziom zmian najczęściej wywołuje największy opór. Utrwalone wyobrażenia o osobach z niepełnosprawnościami, ageizm wobec seniorów, obawa przed bezpośrednim kontaktem oraz niewystarczające przygotowanie personelu prowadzą do niezręcznych, zniechęcających sytuacji. W rezultacie wiele osób traci chęć do kolejnych wizyt w instytucjach kultury.

Jak instytucje kultury poszerzają dostęp dla osób z niepełnosprawnościami oraz seniorów?

Polskie placówki kulturalne, a także sami artyści, nadal mierzą się z wieloma przeszkodami. W ostatnich latach coraz odważniej i skuteczniej tworzą jednak warunki sprzyjające uczestnictwu bez barier. Przybywa przemyślanych rozwiązań – dowodzą one, że inkluzywny model kultury można realnie wprowadzać w życie, a osiągane efekty potrafią wywołać duże wrażenie.

Scena dostępna dla widzów o różnych potrzebach

Dla wielu osób starszych oraz widzów z niepełnosprawnościami wyjście do teatru nadal oznacza konieczność zmierzenia się z realnymi barierami. Coraz więcej instytucji kultury zauważa jednak, że scena powinna przyjmować publiczność o odmiennych sposobach uczestniczenia w sztuce – z uważnością, szacunkiem i rozwiązaniami zaprojektowanymi tak, aby żadna grupa nie czuła się pominięta.

Dzisiejszy teatr coraz śmielej odpowiada na różnorodne oczekiwania widowni. Odbiór spektaklu mogą utrudniać ograniczenia wzroku lub słuchu, większa wrażliwość na bodźce, kłopoty z koncentracją, a także zmęczenie spowodowane nadmiarem silnych efektów scenicznych. Dlatego wiele scen proponuje przedstawienia z audiodeskrypcją – dodatkową opowieścią słowną, która przybliża widzom akcję rozgrywającą się na scenie. Ta forma pomocy wspiera osoby słabowidzące, a zarazem ułatwia udział seniorom, którym trudniej dostrzec szczegóły scenografii, wyraz twarzy aktorów czy znaczenie gestów. W repertuarach teatrów coraz częściej znajdują się też spektakle z napisami oraz tłumaczeniem na Polski Język Migowy. Z takich rozwiązań korzystają osoby niesłyszące i widzowie z częściowym ubytkiem słuchu, wśród nich również liczna grupa seniorów. Instytucje wprowadzają ponadto wersje przyjazne sensorycznie: ograniczają migające światła, ostre brzmienia i gwałtowne zmiany na scenie. Dzięki temu osoby starsze oraz widzowie silnie reagujący na bodźce mogą uczestniczyć w przedstawieniu z większym komfortem.

Polskie sceny coraz bliższe publiczności

Wśród najlepiej kojarzonych przedsięwzięć na rzecz dostępnego teatru wyróżnia się cykl „Spektakle Bez Barier”, który prowadzi Teatr Polski w Bielsku-Białej. Od 2013 roku tamtejsza scena pokazuje przedstawienia z audiodeskrypcją, napisami oraz przekładem na Polski Język Migowy. Środki z programu „Kultura Dostępna” pomagają rozszerzać projekt o warsztaty, trasy po budynku i materiały dotykowe – makiety oraz tyflografiki. Dzięki nim publiczność może pełniej odtworzyć w wyobraźni przestrzeń sceny wraz z jej układem. W zbliżonym kierunku idą również Teatr Śląski w Katowicach, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie i Teatr Rozrywki w Chorzowie. Placówki te udostępniają repertuar osobom z dysfunkcją wzroku oraz słuchu. Korzystają z audiodeskrypcji, napisów, pętli indukcyjnych, a także z przekładu na język migowy.

Własny model dostępności rozwija też Teatr Dramatyczny w Warszawie. W programie „Teatr bez barier” jego zespół przygotowuje spektakle z audiodeskrypcją, napisami i przekładem na PJM. Istotną rolę pełnią tu rozmowy przed spektaklem. Widzowie otrzymują wtedy wstęp do fabuły oraz tematów wybranego tytułu, zanim zasiądą na widowni. Teatr zaprasza ponadto za kulisy i na scenę. Osoby niewidome oraz słabowidzące mogą dotknąć wskazanych rekwizytów i elementów kostiumów. To doświadczenie ułatwia im zanurzenie się w rzeczywistości przedstawienia.

Ekspozycje uruchamiające nie tylko wzrok

Muzea oraz galerie coraz odważniej rezygnują z formuły, w której odbiorca jedynie ogląda eksponaty. Zamiast tego tworzą kontakt ze sztuką oparty na kilku zmysłach i zapraszają publiczność do aktywnego udziału. Osoby z dysfunkcją wzroku mogą poznawać dotykiem przestrzenne opracowania słynnych obrazów, rzeźb i map, a także repliki obiektów przeznaczone do badania dłonią. Takim materiałom towarzyszą starannie przygotowane audioprzewodniki, które prowadzą słuchacza przez szczegóły dzieła i pomagają odtworzyć je w wyobraźni. W licznych placówkach regularnie odbywają się też oprowadzania w Polskim Języku Migowym, prowadzone przez przewodników z odpowiednim przygotowaniem.

Coraz większe zainteresowanie wzbudzają również „ciche godziny” – specjalnie wybrane części dnia, podczas których obsługa przyciemnia światło, ścisza dźwięki i pilnuje mniejszej liczby gości. Takie warunki szczególnie pomagają osobom z nadwrażliwością sensoryczną, ponieważ pozwalają im zwiedzać spokojniej, swobodniej i z większym poczuciem bezpieczeństwa. Liczne instytucje, między innymi Zamek Królewski na Wawelu, zamieszczają w serwisach internetowych obszerne opisy dostępności. Dzięki nim osoby o odmiennych potrzebach mogą przed wizytą ułożyć plan pobytu oraz upewnić się, czy w budynku nie napotkają barier.

Kino i kultura otwarte dla wszystkich

Dostęp do kultury coraz mocniej widać także poza najbardziej oczywistymi miejscami. Multipleksy, często działające w programie „Kultura Dostępna”, planują coraz więcej projekcji z napisami dla osób niesłyszących, a także z audiodeskrypcją dostępną przez aplikację w telefonie i odsłuchiwaną we własnych słuchawkach. Publiczne biblioteki już od wielu lat poszerzają zbiory o audiobooki oraz książki drukowane większą czcionką. Jednocześnie rozwijają zasoby internetowe w sposób przyjazny dla narzędzi czytających tekst z ekranu. Na widownię szerzej zaprasza również branża muzyczna – wielkie festiwale stawiają podesty dla osób korzystających z wózków, dając im lepszy widok na scenę oraz większy komfort. Coraz częściej przy koncertach pojawiają się tłumacze polskiego języka migowego. Z dużą ekspresją oddają oni teksty piosenek, puls utworów i emocje płynące z muzyki.

Swoje miejsce w tej zmianie mają też osiedlowe i miejskie domy kultury. Organizują wspólne warsztaty artystyczne dla osób o różnym stopniu sprawności. Uczestnicy pracują ramię w ramię: malują, tworzą przestrzenne formy z mas plastycznych albo występują w amatorskich grupach teatralnych. Takie działania wzmacniają więzi między ludźmi i pomagają łagodzić społeczne bariery, z którymi uczestnicy spotykają się każdego dnia.

Mniej przeszkód, szerszy dostęp

Gdy dostępność traktuje się jako stały element działań artystycznych, a nie dopisek na uboczu, zyskują wszyscy uczestnicy życia kulturalnego. Tworzenie wydarzeń z myślą o szerokiej publiczności sprawia, że sztuka silniej wchodzi w codzienność i porusza odbiorców w bardziej osobisty sposób.

Dobry przykład stanowią napisy podczas projekcji filmowych i spektakli teatralnych. Powstały głównie z myślą o osobach z ubytkiem słuchu, lecz korzystają z nich także seniorzy mający kłopot z wyraźnym słyszeniem dialogów, obcokrajowcy poznający język polski oraz widzowie, którym umknęły pojedyncze wypowiedzi. Podobnie działa audiodeskrypcja, kierowana przede wszystkim do osób niewidomych. Potrafi ona wzbogacić odbiór również u publiczności bez niepełnosprawności – ułatwia zauważenie subtelności ruchu na scenie, szczegółów kostiumu i układu przestrzeni, łatwych do pominięcia przy dużej liczbie bodźców.

Duże znaczenie mają również rozwiązania techniczne w instytucjach. Rampa przy wejściu do galerii pomaga osobom poruszającym się na wózkach, ale ułatwia też wizytę rodzicom z wózkami dziecięcymi oraz ludziom po kontuzji, którzy czasowo mają ograniczoną sprawność. Te sytuacje pokazują, że uważność na różne potrzeby zwiększa liczbę odbiorców kultury, a zarazem skłania artystów do poszukiwania nowych sposobów kontaktu i tworzenia bliższej więzi z publicznością.

Osoba towarzysząca jako przepustka do kultury

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami, podobnie jak dla seniorów, podjazdy, windy czy audiodeskrypcja nie usuwają wszystkich barier związanych z udziałem w wydarzeniach kulturalnych. Nierzadko potrzebują kogoś, kto pomoże im zaplanować wyjście, dotrzeć pod wskazany adres, swobodniej poruszać się po nieznanej przestrzeni, a po zakończeniu wydarzenia spokojnie wrócić do domu.

Zazwyczaj tę rolę biorą na siebie najbliżsi – członkowie rodziny, znajomi lub sąsiedzi. Rośnie jednak znaczenie profesjonalnej pomocy opiekunów i asystentów, która łączy empatię z doświadczeniem praktycznym. Opiekun osoby starszej, znający przebieg chorób przewlekłych, ograniczenia ruchowe oraz problemy poznawcze, potrafi przygotować wyjście w sposób sprzyjający wygodzie i bezpieczeństwu – przewidzieć chwile odpoczynku, dopasować tempo, pamiętać o dostępie do toalety oraz wybrać spokojne miejsce na widowni.

Wiele osób, które dostrzegają u siebie podobną uważność i chcą pomagać zawodowo, zaczyna od zdobycia konkretnych kwalifikacji. Osoby rozważające pracę jako opiekun medyczny mogą sięgnąć do materiału Cosinusa – szkoły policealnej często wybieranej ze względu na praktyczny model nauki, przejrzystą ścieżkę kształcenia i dobre przygotowanie do pracy. Więcej informacji o zdobyciu kwalifikacji oraz przebiegu nauki zawiera artykuł na stronie Cosinus: Jak zostać opiekunem medycznym – droga do zawodu i rozwój kariery.

Towarzyszenie komuś w wyprawie do teatru, muzeum lub kina oznacza zatem znacznie więcej niż pomoc w sprawach organizacyjnych. Daje szansę na ponowne poczucie więzi ze wspólnotą i udział w życiu społecznym, a zarazem przypomina, że emocje, wzruszenia oraz zachwyt płynące ze spotkania ze sztuką mogą pozostawać w pełni dostępne.

Standard otwierający kulturę

Polska wciąż ma przed sobą długą drogę do kultury dostępnej dla każdego, lecz obecne zmiany dają powody do ostrożnego optymizmu. Należy wzmacniać myślenie, że dostępność nie pełni roli dodatku ani uprzejmego gestu. Powinna stanowić zasadę obecną przy organizacji wydarzeń kulturalnych, aranżacji przestrzeni oraz projektowaniu serwisów internetowych. Potrzebujemy kolejnych rozwiązań systemowych, rzetelnej edukacji pracowników instytucji i stałego promowania praktyk, które sprawdziły się w działaniu.

Rozwój dostępności przynosi społeczeństwu wymierne dobro. Kultura otwarta dla wszystkich uczestników pomaga tworzyć porozumienie, empatię i głębsze wzajemne zrozumienie. Społeczność zapewniająca każdej osobie kontakt ze sztuką dojrzewa, okazuje większą tolerancję oraz solidarność. O pełnej dostępności będzie można mówić dopiero wtedy, gdy seniorzy i osoby z niepełnosprawnościami staną się zwyczajnymi uczestnikami życia muzeów, teatrów i wydarzeń artystycznych – bez zdziwienia oraz bez barier.

Źródła:

• Cosinus
• Stan i struktura demograficzno-społeczna i ekonomiczna ludności Polski w świetle wyników NSP 2021 – Główny Urząd Statystyczny
• Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021r. - Główny Urząd Statystyczny
• Raport z badań: Wdrażanie dostępności w publicznych instytucjach kultury w Polsce – Narodowe Centrum Kultury
• Model Dostępnej Kultury | Kultura bez Barier 2023
• Spektakle bez barier w Teatrze Polskim | Teatr Polski Bielsko-Biała
• Teatr w Krakowie im. J. Słowackiego - Dostępność
• Teatr bez barier – Teatr Dramatyczny im. Gustawa Holoubka w Warszawie

Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.
Autor tekstu: J. K.